या ब्लॉग पोस्टमध्ये, आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे वेगाने पुढे सरकणारी चौथी औद्योगिक क्रांती भविष्यात आपल्या नोकऱ्यांमध्ये कसे परिवर्तन घडवून आणेल, याचे परीक्षण करणार आहोत. यासाठी आपण दोन पैलूंवर लक्ष केंद्रित करणार आहोत: सध्याच्या नोकऱ्यांमधील घट आणि नवीन व्यवसायांचा उदय.

अल्फागोने प्रदर्शित केलेली कृत्रिम बुद्धिमत्तेची क्षमता

मार्च २०१६ मध्ये, अल्फागो आणि ९-दान गो खेळाडू ली सेडोल यांच्यात एक गो सामना झाला. पहिली फेरी सुरू होण्याच्या अगदी काही काळ आधीपर्यंत, बहुतेक लोकांचा असा विश्वास होता की कृत्रिम बुद्धिमत्ता गो खेळात मानवांना हरवू शकत नाही. याचे कारण असे की, गो मधील संभाव्य चालींची संख्या प्रचंड जास्त आहे आणि त्यात कोणतेही निश्चित नमुने नसल्यामुळे, प्रतिस्पर्धी कशी चाल खेळेल याचा अंदाज लावणे कठीण आहे. तथापि, जेव्हा अल्फागोने पहिला सामना जिंकला, तेव्हा "संगणक मानवाला हरवू शकतो का?" हा प्रश्न झटपट "मानव संगणकाला हरवू शकतो का?" असा बदलला. आणि जणू काही लोकांच्या अपेक्षांची खिल्ली उडवण्यासाठीच, अल्फागोने ९-दान ली सेडोलला ४-१ अशा फरकाने हरवले. अल्फागोचा विजय ही एक अशी घटना होती, जिने जगाला जोरदारपणे दाखवून दिले की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता गुंतागुंतीचे निर्णय आणि रणनीती आवश्यक असलेल्या क्षेत्रांमध्येही मानवी क्षमतांना मागे टाकू शकते. जरी कृत्रिम बुद्धिमत्तेची संकल्पना स्वतः अनेक दशकांपासून अस्तित्वात असली तरी, अल्फागोच्या विजयाने एआयमधील लोकांची आवड प्रचंड वाढवली आणि त्याला भविष्यातील तंत्रज्ञानाचा गाभा म्हणून ओळखण्यासाठी उत्प्रेरक म्हणून काम केले. तेव्हापासून, जनरेटिव्ह एआय आणि लार्ज-स्केल लँग्वेज मॉडेल्ससारख्या प्रगतीमुळे एआय आपल्या दैनंदिन जीवनात आणि उद्योगांमध्ये अधिकाधिक वेगाने एकरूप होत आहे. तर मग, चौथी औद्योगिक क्रांती नेमकी काय आहे—जी एआयमधील या घडामोडींशी जवळून संबंधित असलेली एक संकल्पना आहे?

चौथी औद्योगिक क्रांती म्हणजे काय?

पहिली औद्योगिक क्रांती प्रामुख्याने १८ व्या शतकातील ब्रिटनमध्ये घडली आणि तिचे वर्णन वाफेचे इंजिन व यांत्रिकीकरणामुळे उत्पादन पद्धतींमध्ये झालेली क्रांती असे करता येईल. कोळसा आणि लोखंड ही प्रमुख संसाधने असल्याने, कापड उद्योग आणि लोखंडनिर्मिती यांसारख्या उद्योगांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली. दुसरी औद्योगिक क्रांती १९ व्या शतकाच्या अखेरीपासून ते २० व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत झाली, ज्याच्या केंद्रस्थानी विजेचा प्रसार आणि मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन प्रणाली होत्या. तेल आणि पोलादाचा वापर वाढल्याने आणि रसायन व विद्युत अभियांत्रिकीसारखे उद्योग प्रगत झाल्याने, नवीन औद्योगिक क्षेत्रांची सुरुवात झाली. तिसरी औद्योगिक क्रांती २० व्या शतकाच्या मध्यावर सेमीकंडक्टर आणि संगणक तंत्रज्ञानाच्या विकासाने सुरू झाली, ज्यामुळे १९७० आणि १९८० च्या दशकात वैयक्तिक संगणकांचा उदय झाला आणि १९९० च्या दशकात इंटरनेटचा प्रसार झाला. संगणक आणि माहिती व संप्रेषण तंत्रज्ञानातील (आयसीटी) प्रगतीने उत्पादन आणि कार्यप्रक्रियांच्या स्वयंचलनाला गती दिली, ज्यामुळे असे वातावरण निर्माण झाले की अनेक क्षेत्रांमध्ये यंत्रे मानवी श्रमास मदत करू शकतील किंवा त्यांची जागा घेऊ शकतील. जेरेमी रिफकिन यांनी त्यांच्या 'द थर्ड इंडस्ट्रियल रिव्होल्यूशन' या पुस्तकात तिसऱ्या औद्योगिक क्रांतीचे वर्णन नवीन दळणवळण तंत्रज्ञान आणि नवीन ऊर्जा प्रणाली यांचे मिश्रण म्हणून केले आहे, आणि असे सुचवले आहे की या बदलांमध्ये विद्यमान केंद्रीकृत मॉडेलपेक्षा वेगळ्या नवीन सामाजिक आणि आर्थिक संरचना निर्माण करण्याची क्षमता होती.
चौथी औद्योगिक क्रांती ही एक अशी प्रक्रिया म्हणून समजली जाऊ शकते, ज्यामध्ये तिसऱ्या औद्योगिक क्रांतीदरम्यान विकसित झालेल्या डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या आधारावर कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, स्वयंचलित वाहनचालन, ३डी प्रिंटिंग आणि जैवतंत्रज्ञान यांसारखी विविध तंत्रज्ञानं एकत्र येतात, आणि त्यामुळे संपूर्ण समाज व उद्योगात परिवर्तन घडते. जागतिक आर्थिक मंच (वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम) चौथ्या औद्योगिक क्रांतीचे वर्णन एक अशी घटना म्हणून करतो, ज्यामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स, स्वयंचलित वाहनचालन, ३डी प्रिंटिंग आणि नॅनोटेक्नॉलॉजी यांसारख्या विविध तंत्रज्ञानातील प्रगती समाज आणि अर्थव्यवस्थेत परिवर्तन घडवत आहे, आणि विशेषतः भौतिक, डिजिटल व जैविक क्षेत्रांच्या संगमावर भर दिला जात आहे.
पूर्वीच्या औद्योगिक क्रांत्या नवीन ऊर्जा स्रोत आणि उत्पादन तंत्रज्ञान, वीज आणि मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन, तसेच संगणक आणि माहिती व दळणवळण तंत्रज्ञान यांभोवती विकसित झाल्या होत्या, तर चौथी औद्योगिक क्रांती या बाबतीत वेगळी आहे की, ही तंत्रज्ञानं एकमेकांशी जोडलेली आणि एकत्रित होत आहेत. इंटरनेट ऑफ थिंग्जच्या (IoT) प्रगतीमुळे, विविध उपकरणे आणि साधने नेटवर्कद्वारे जोडली जातात, आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) प्रगतीमुळे, उत्पादन केंद्रे आणि सेवा प्रणाली त्यांच्या सभोवतालचे विश्लेषण करून अधिक हुशारीने कार्य करू शकतात. त्यामुळे, चौथ्या औद्योगिक क्रांतीचे वर्णन अशी प्रक्रिया म्हणून केले जाऊ शकते, ज्यात केवळ नवीन यंत्रांच्या उदयाच्या पलीकडे जाऊन, डिजिटल तंत्रज्ञान भौतिक पर्यावरणात विलीन होत असताना उद्योग आणि समाजाच्या कार्य करण्याच्या पद्धतीतच परिवर्तन घडते.
चौथ्या औद्योगिक क्रांतीच्या मुख्य तंत्रज्ञानांपैकी एक म्हणजे कृत्रिम बुद्धिमत्ता. कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे असे तंत्रज्ञान, जे संगणकांना मानवी बुद्धिमत्तेचे अनुकरण करण्यास किंवा तसे वर्तन करण्यास सक्षम करते. तथापि, आधुनिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवळ मानवी वर्तनाचे अनुकरण करण्यापुरती मर्यादित नाही. माहिती तंत्रज्ञानाच्या विविध क्षेत्रांमध्ये, गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवण्यासाठी, प्रचंड डेटाचे विश्लेषण करण्यासाठी आणि मानवी निर्णयप्रक्रियेत मदत करण्यासाठी एआयचा उपयोग करण्याचे सक्रिय प्रयत्न सुरू आहेत. जनरेटिव्ह एआयच्या उदयापासून, त्याचा उपयोग लेखन, भाषांतर, प्रतिमा आणि व्हिडिओ निर्मिती, प्रोग्रामिंग, ग्राहक सेवा आणि डेटा विश्लेषण यांसारख्या ज्ञान-आधारित कामांच्या विस्तृत श्रेणीमध्ये केला गेला आहे. परिणामी, चौथ्या औद्योगिक क्रांतीमध्ये एआयची भूमिका अधिकाधिक महत्त्वपूर्ण होत आहे. तर, सतत विकसित होणारी एआय सध्याच्या नोकऱ्यांवर कसा परिणाम करेल?

एआय सध्याच्या नोकऱ्यांमध्ये कितपत परिवर्तन घडवून आणेल?

पूर्वी, अनेकांनी असा अंदाज वर्तवला होता की एआय आणि रोबोट्स प्रामुख्याने पुनरावृत्तीची, नित्यक्रमाची आणि सोपी कामे बदलून टाकतील. खरंच, ऑटोमेशन तंत्रज्ञान जसजसे प्रगत झाले आहे, तसतसे नोकऱ्यांचे स्वरूप बदलले आहे, विशेषतः सोप्या, पुनरावृत्तीच्या कामांसाठी. तथापि, एआय विकासाच्या गतीमध्ये अलीकडे झालेल्या वाढीमुळे, केवळ अकुशल नोकऱ्याच नव्हे, तर व्यावसायिक आणि ज्ञान-आधारित कामांवरही परिणाम होण्याची शक्यता वाढत आहे. विशेषतः, जी कामे डिजिटल डेटा वापरून केली जाऊ शकतात—जसे की दस्तऐवज मसुदा तयार करणे, डेटा विश्लेषण, ग्राहक सेवा, भाषांतर, कायदेशीर दस्तऐवजांचे पुनरावलोकन आणि प्रोग्रामिंग—ती करण्याच्या पद्धतीत एआयच्या प्रगतीमुळे लक्षणीय बदल दिसू शकतात.
कोरिया एम्प्लॉयमेंट इन्फॉर्मेशन सर्व्हिस सारख्या संस्थांनी केलेल्या पूर्वीच्या सर्वेक्षणांनुसार, वित्त आणि विमा, तसेच रसायनशास्त्र, मटेरियल्स आणि मेकॅनिकल इंजिनिअरिंगमधील नोकऱ्यांच्या मोठ्या भागावर एआय (AI) आणि ऑटोमेशनचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. याव्यतिरिक्त, पारंपारिकपणे माणसांकडून केली जाणारी पुनरावृत्तीची कामे—जसे की सफाई कामगार, स्वयंपाकघरातील मदतनीस, तिकीट एजंट, लॉटरी विक्री कर्मचारी, पार्किंग अटेंडंट आणि मार्गदर्शक—ही रोबोट्स आणि ऑटोमेशन तंत्रज्ञानाद्वारे बदलली जाण्याची दाट शक्यता असलेले व्यवसाय म्हणून ओळखली गेली आहेत. या अंदाजांमधील एक समान धागा असा आहे की, पुनरावृत्तीची, नित्यक्रमाची कामे—जी थेट मानवी हस्तक्षेपाशिवाय यंत्रे किंवा सॉफ्टवेअरद्वारे केली जाऊ शकतात—ती ऑटोमेशनमुळे विशेषतः धोक्यात येऊ शकतात.
तथापि, एआयचा प्रभाव केवळ अकुशल नोकऱ्यांपुरता मर्यादित नाही. डॉक्टर, वकील, लेखापाल, आर्थिक तज्ञ आणि संशोधक यांसारख्या विशेष ज्ञान आणि निर्णयक्षमतेची आवश्यकता असलेल्या व्यवसायांमध्ये, एआयचा उपयोग करता येईल अशा कामांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे. उदाहरणार्थ, वैद्यकीय प्रतिमा आणि प्रचंड वैद्यकीय माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी, कायदेशीर दस्तऐवज शोधण्यासाठी, आर्थिक माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी आणि संशोधन माहिती संघटित करण्यासाठी एआयचा वापर केला जाऊ शकतो. तथापि, याचा अर्थ असा नाही की एआय हे व्यवसाय लगेचच पूर्णपणे नाहीसे करेल. उलट, या नोकऱ्यांचे स्वरूप विकसित होण्याची दाट शक्यता आहे: एखाद्या व्यवसायातील विविध कामांपैकी, जी कामे एआय चांगल्या प्रकारे करू शकते ती स्वयंचलित केली जातील, तर ज्या क्षेत्रांमध्ये एआयला अडचणी येतात—जसे की निर्णयक्षमता, जबाबदारी, आंतरवैयक्तिक संबंध आणि सर्जनशीलता—त्यावर मानव अधिक लक्ष केंद्रित करेल.
खरं तर, अलीकडील अंदाज नोकऱ्यांच्या भविष्याकडे केवळ 'मानव विरुद्ध एआय' असा साधा संघर्ष म्हणून पाहत नाहीत. वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरमच्या 'फ्युचर ऑफ जॉब्स रिपोर्ट २०२५' नुसार, तांत्रिक बदल, लोकसंख्याशास्त्रीय स्थित्यंतरे आणि आर्थिक घटकांच्या एकत्रित परिणामांमुळे, २०३० पर्यंत अंदाजे १७० दशलक्ष नवीन नोकऱ्या निर्माण होतील, तर सुमारे ९२ दशलक्ष विद्यमान नोकऱ्या बदलल्या जातील किंवा संपुष्टात येतील. परिणामी, सुमारे ७८ दशलक्ष नोकऱ्यांची निव्वळ वाढ अपेक्षित असली तरी, याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येकजण आपली सध्याची नोकरी टिकवून ठेवू शकेल. याचा अर्थ असा आहे की, काही नोकऱ्या नाहीशा होत असताना, नवीन नोकऱ्या निर्माण होतील आणि विद्यमान व्यवसायांमधील कामाचे स्वरूप देखील लक्षणीयरीत्या बदलू शकते.
विशेषतः, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा आणि सायबर सुरक्षा यांसारख्या तंत्रज्ञान-संबंधित कौशल्यांचे महत्त्व वाढत असताना, सर्जनशील विचार, लवचिकता आणि लवचीकता यांसारख्या मानवी क्षमतांनाही उच्च मूल्य कायम राहण्याची अपेक्षा आहे.
तर मग, चौथ्या औद्योगिक क्रांतीच्या परिणामी कृत्रिम बुद्धिमत्ता लोकांच्या नोकऱ्या सहजपणे काढून घेईल का? तसे नसल्यास, कृत्रिम बुद्धिमत्ता कोणत्या नवीन नोकऱ्या निर्माण करेल?

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे कोणत्या नवीन नोकऱ्या निर्माण होतील?

चौथी औद्योगिक क्रांती जसजशी पुढे सरकत आहे, तसतसे पूर्वी अस्तित्वात नसलेल्या किंवा ज्यांच्याकडे फारसे लक्ष दिले गेले नव्हते अशा नोकऱ्या उदयास येत आहेत. रोजगार आणि कामगार मंत्रालयाने नवीन व्यवसायांसंबंधी जाहीर केलेल्या पूर्वीच्या धोरणांमध्ये, सरकारने थेट प्रोत्साहन आणि समर्थन देणारे व्यवसाय आणि खाजगी क्षेत्रातील वाढत्या मागणीला प्रतिसाद म्हणून नैसर्गिकरित्या उदयास येणारे व्यवसाय यांच्यात फरक केला आहे. सरकारद्वारे थेट प्रोत्साहन आणि समर्थन दिल्या जाणाऱ्या नवीन व्यवसायांमध्ये सार्वजनिक खरेदी सल्लागार आणि टेलिमेडिसिन समन्वयक यांचा समावेश आहे. सार्वजनिक खरेदी सल्लागार सार्वजनिक क्षेत्रातील खरेदीशी संबंधित संपूर्ण प्रक्रियेसाठी—ज्यात नियोजन, तपासणी, संशोधन आणि मूल्यांकन यांचा समावेश आहे—सल्लागार सेवा प्रदान करतात, तर टेलिमेडिसिन समन्वयक टेलिमेडिसिन सेवांच्या कार्यक्षम वितरणाचे नियोजन, समन्वय आणि समर्थन करण्यासाठी जबाबदार असतात.
खाजगी क्षेत्रातील वाढत्या मागणीमुळे नैसर्गिकरित्या उदयास आलेल्या नवीन व्यवसायांमध्ये हलाल तज्ञ, स्मार्ट फार्म निर्माते आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) तज्ञांचा समावेश आहे. हलाल विशेषज्ञ हलाल प्रमाणपत्रासाठी इच्छुक असलेल्या कंपन्यांना किंवा उत्पादनांना सल्ला सेवा प्रदान करतात, ज्यामध्ये केवळ संबंधित प्रक्रियाच नव्हे, तर उत्पादन विपणन, जाहिरात, निर्यात आणि व्यापाराशी संबंधित बाबींचाही समावेश असतो. स्मार्ट फार्म डेव्हलपरची जबाबदारी स्मार्ट फार्म विकसित करणे आणि स्थापित करणे ही असते, ज्यामुळे प्रत्यक्ष शेताला भेट न देता, स्मार्टफोनसारख्या माहिती तंत्रज्ञान उपकरणांचा वापर करून पिकांची लागवड करणे आणि हरितगृहाच्या वातावरणावर देखरेख ठेवणे शक्य होते.
त्यामुळे, औद्योगिक बदलांमुळे केवळ विद्यमान व्यवसायांमध्ये घट होत नाही, तर नवीन व्यवसाय आणि नोकरीच्या भूमिकाही निर्माण होतात. विशेषतः, चौथ्या औद्योगिक क्रांतीदरम्यान, जेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, रोबोटिक्स, टेलिमेडिसिन आणि स्मार्ट फार्म्स यांसारखे नवीन तंत्रज्ञान विद्यमान उद्योगांमध्ये एकत्र येतात, तेव्हा केवळ तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्यांसाठीच नव्हे, तर प्रत्यक्ष क्षेत्रात त्याचा वापर आणि व्यवस्थापन करणाऱ्यांसाठी, तसेच तंत्रज्ञान आणि माणसे यांच्यातील दरी सांधणाऱ्यांसाठीही नवीन भूमिका उदयास येत आहेत. त्यामुळे, भविष्यात उदयास येणारे नवीन व्यवसाय केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकसित करण्यापुरतेच मर्यादित राहण्याची शक्यता नाही; विविध उद्योगांमध्ये एआयचे एकत्रीकरण आणि उपयोग करणाऱ्या भूमिकांचा त्यात समावेश होण्याची शक्यता आहे. जागतिक आर्थिक मंचाने असाही अंदाज वर्तवला आहे की, भविष्यातील वाढत्या व्यवसायांचा एक मोठा भाग थेट तांत्रिक प्रगतीशी संबंधित भूमिकांचा असेल.

१० वर्षांत आपल्या नोकऱ्या कशा बदलतील?

चौथी औद्योगिक क्रांती वेगाने पुढे जात असताना, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) पूर्वीच्या अपेक्षेपेक्षा खूपच जलद गतीने प्रगती करत आहे. अल्फागोने 'गो' या खेळाच्या विशिष्ट क्षेत्रात दाखवलेल्या क्षमता आता जनरेटिव्ह एआय (Generative AI) सारख्या विविध तंत्रज्ञानापर्यंत विस्तारल्या आहेत आणि लेखन, प्रतिमा तयार करणे, प्रोग्रामिंग आणि डेटाचे विश्लेषण यांसारख्या, पारंपारिकपणे मानवाद्वारे केल्या जाणाऱ्या अनेक कामांवर प्रभाव टाकत आहेत. यामुळे एआयमुळे होणाऱ्या बदलांसाठी आगाऊ तयारी करण्याची गरज अधोरेखित होते.
एआयमुळे नियमित आणि विशेष भूमिकांसह विविध व्यवसायांमधील काम करण्याच्या पद्धतीवर प्रभाव पडण्याची दाट शक्यता आहे. तथापि, आपण या बदलांकडे केवळ 'नोकरी गमावणे' या दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज नाही. मुख्य प्रश्न हा नाही की एआय सर्व मानवी कामांची जागा घेईल की नाही, तर मानव एआयसोबत कसे सहकार्य करतील हा आहे. जर आपण एआयला उत्कृष्टपणे करता येणारी कामे एआयवर सोपवली आणि त्याच वेळी मानवाने निर्णयक्षमता, जबाबदारी, सर्जनशीलता, सहानुभूती आणि संवाद यांसारख्या अशा क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित केले, ज्यांची जागा एआय सहजपणे घेऊ शकत नाही, तर आपण रोजगाराची नवीन रूपे निर्माण करू शकतो.
सरतेशेवटी, दहा वर्षांनंतरचा रोजगार बाजार आजच्यासारखाच असेल असे नाही. काही व्यवसाय नाहीसे होऊ शकतात किंवा त्यांचा आवाका कमी होऊ शकतो, तर काही व्यवसाय त्यांच्या कामाच्या महत्त्वपूर्ण भागासाठी मोठ्या प्रमाणावर एआयवर अवलंबून राहण्यासाठी विकसित होऊ शकतात; तसेच, अजून अस्तित्वात नसलेले नवीन व्यवसायही उदयास येऊ शकतात. जागतिक आर्थिक मंचाने (World Economic Forum) वर्तवलेल्या अंदाजानुसार, रोजगार बाजारातील या बदलांमुळे केवळ घट होण्याची शक्यता कमी आहे; उलट, नवीन नोकऱ्यांची एकाच वेळी निर्मिती होणे आणि विद्यमान नोकऱ्यांची जागा नवीन नोकऱ्या घेणे, या स्वरूपात हे बदल होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे, भविष्यात एखादा विशिष्ट व्यवसाय निवडून तो कायम सुरक्षित राहील अशी अपेक्षा करणे महत्त्वाचे ठरणार नाही, तर नवीन साधने शिकणे आणि तांत्रिक बदलांनुसार आपल्या क्षमतांचा सतत विस्तार करणे महत्त्वाचे ठरेल.
एआयचा परिणाम दैनंदिन आणि व्यावसायिक अशा दोन्ही प्रकारच्या नोकऱ्यांवर होईल, हा अंदाज भविष्यातही कायम राहील. मात्र, अशा बदलांच्या दरम्यान, जर आपण अशी क्षेत्रे ओळखली जिथे आपण एआयसोबत सहयोग करू शकतो आणि अशी अद्वितीय मानवी क्षमता विकसित करू शकतो, ज्यांची जागा एआय सहजपणे घेऊ शकत नाही, तर आपण नोकऱ्यांच्या नुकसानीला तोंड देण्यासाठी नवीन उपाययोजना शोधू शकतो.
शिवाय, एआयमधील प्रगतीमुळे नवीन उद्योग आणि व्यवसाय निर्माण होत असल्याने, चौथ्या औद्योगिक क्रांतीचा मानवी रोजगारावरील परिणाम अजिबात पूर्णपणे नकारात्मक नाही. सरतेशेवटी, आजपासून दहा वर्षांनी आपण काय करत असू, हे केवळ एआय काय करण्यास सक्षम झाले आहे यावरच नाही, तर एआयसोबत काम करण्यासाठी मानवाने किती चांगली तयारी केली आहे यावरही अवलंबून असेल.